اختلاس

جرم اختلاس (Embezzlement) نیز مانند کلاهبرداری یکی از مهم‌ترین جرایم مالی علیه اموال عمومی محسوب می‌شود، اما تفاوت‌های کلیدی با کلاهبرداری دارد.

۱. تعریف جرم اختلاس

جرم اختلاس عبارت است از تصاحب و تملک اموال دولتی یا عمومی که بر حسب وظیفه یا مأموریت به یک کارمند یا کارمند دولت سپرده شده است.

به بیان ساده، تفاوت اصلی اختلاس با کلاهبرداری این است که:

• در اختلاس: مرتکب از ابتدا اموال را به‌واسطه وظیفه یا سمت شغلی خود (به‌صورت امانت) در اختیار دارد و سپس سوءنیت کرده و آن را به نفع خود یا دیگری می‌برد.
• در کلاهبرداری: مرتکب با فریب و حیله اموال را از مال‌باخته می‌گیرد.

۲. منبع قانونی

عنصر قانونی جرم اختلاس، ماده ۵ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء و اختلاس و کلاهبرداری است.

۳. ارکان تشکیل‌دهنده جرم اختلاس

برای تحقق جرم اختلاس، وجود چهار رکن اساسی زیر ضروری است:

الف) رکن قانونی

• وجود متن صریح قانونی (ماده ۵ قانون تشدید) که عمل را جرم‌انگاری کرده باشد.

ب) رکن مادی

رکن مادی اختلاس شامل سه شرط زیر است:

1. مرتکب باید کارمند دولت یا مأمور به خدمات عمومی باشد: این جرم تنها توسط افرادی قابل ارتکاب است که در مؤسسات دولتی، شهرداری‌ها، شرکت‌های دولتی، نهادهای انقلابی و… شاغل باشند.
2. مال باید به اعتبار شغل و وظیفه به مرتکب سپرده شده باشد: اموال مورد اختلاس باید جزو اموال عمومی یا دولتی باشند و به دلیل سمت و وظیفه، در اختیار کارمند قرار گرفته باشند (مانند صندوق‌دار، مسئول حسابداری، امین اموال).
3. تصاحب یا استعمال غیرمجاز: مرتکب باید مال را تصاحب کند (به مالکیت خود درآورد) یا آن را استعمال (استفاده) غیرمجاز و غیرقانونی کند.

ج) رکن معنوی (سوء نیت)

عنصر روانی جرم اختلاس شامل:

1. قصد تصاحب (سوء نیت عام): مرتکب باید با علم و آگاهی نسبت به دولتی بودن مال و با قصد انجام فعل اختلاس، آن را تصاحب یا استعمال کند.
2. قصد بردن مال (سوء نیت خاص): مرتکب باید قصد داشته باشد که مال را به نفع خود یا دیگری ببرد.

۴. مجازات جرم اختلاس

مجازات اختلاس بسته به میزان مال مورد اختلاس و مرتکب بودن یا نبودن به باند سازمان‌یافته متفاوت است.

الف) اختلاس تا مبلغ پنجاه هزار ریال

• مجازات: سه ماه تا دو سال حبس و جریمه نقدی معادل دو برابر مال مورد اختلاس.

ب) اختلاس بیش از پنجاه هزار ریال (مبالغ بالاتر)

نوع مجازات	شرح
حبس	دو تا ده سال حبس
جزای نقدی	پرداخت جزای نقدی معادل دو برابر مال مورد اختلاس.
رد مال	بازگرداندن تمام اموال اختلاس شده به دولت.
انفصال موقت	انفصال موقت از خدمات دولتی برای مدت ۶ ماه تا ۳ سال.

ج) اختلاس در صورت وجود شرایط مشدده (اختلاس مشدد)

اگر مرتکب اختلاس دارای یکی از شرایط زیر باشد، مجازات تشدید می‌شود:

1. اختلاس همراه با باندبازی یا سازمان‌دهی باشد.
2. اختلاس‌کننده از مقام خود سوءاستفاده کرده و باعث تضییع حقوق عمومی شده باشد.

نوع مجازات	شرح
حبس	هفت تا ده سال حبس
رد مال و جزای نقدی	بازگرداندن مال و جریمه نقدی دو برابر (مانند حالت عادی).
انفصال دائم	انفصال دائم از خدمات دولتی.

---

۵. نکات مهم در مورد اختلاس

• اختلاس صرفاً در اموال دولتی: این جرم فقط در مورد اموال و وجوهی مطرح است که متعلق به دولت، نهادها و سازمان‌های عمومی است. تصاحب مال شخصی که به امانت به کارمند سپرده شده باشد، عنوان “خیانت در امانت” پیدا می‌کند، نه اختلاس.
• جنبه عمومی جرم: اختلاس نیز مانند کلاهبرداری، دارای جنبه عمومی قوی است. حتی اگر سازمان مربوطه رضایت دهد، دادسرا و دادگاه موظف‌اند به جنبه عمومی جرم رسیدگی کنند و مجازات عمومی (حبس و جزای نقدی) را اعمال نمایند.
• شروع به اختلاس: اگر کارمند دولتی برای اختلاس اقدام کند اما عملش ناتمام بماند (مثلاً قبل از تصاحب بازداشت شود)، به مجازات شروع به اختلاس محکوم خواهد شد.